Gazeta Łańcucka

Wśród dzieł zgromadzonych w Zamkowej Bibliotece Potockich w Łańcucie ważne miejsce zajmuje „Reichenbachia”, przedstawiająca świat orchidei, wielość i różnorodność ich gatunków. To monumentalne dzieło powstało dzięki zaangażowaniu trzech osób: kolekcjonera i miłośnika storczyków Henryego Frederica Conrada Sandera, wybitnego profesora botaniki Heinricha Gustava Reichenbacha oraz brytyjskiego malarza kwiatów Henryego Moona [1][1]W roku 1867 Frederic Conrad Sander jako 20-latek rozpoczął pracę dla Jamesa Cartera&CO, w szkółce w Forest Hill, gdzie poznaje czeskiego kolekcjonera Benedicta Roezla (Odontoglasum Roezlii – II Tom z 1890) z którym połączyły go wspólne zainteresowania. Jako badacz i kolekcjoner roślin Benedict Roezl zajmował się także sprzedażą orchidei i tropikalnych gatunków, które wysyłał do Anglii i potrzebował na jej terenie odpowiedniego agenta do zarządzania sprzedażą[1][2] . Tak więc Roezl i Sander zawiązali stowarzyszenie, które było punktem zwrotnym dla nich obu. Spółka rozpoczęła działalność na George Street St Albans.

Jednakże już w 1873 roku Henry Frederick Conrad Sander rezygnuje z pracy w James Carter&CO, aby założyć swoją własną firmę w St.Albans (30 km od Londynu) i tu buduje swoją pierwszą szklarnię. Wkrótce okazuje się, że budynek nie jest wstanie pomieścić ciągle powiększającej się kolekcji orchidei. Już po 4 latach w 1881 roku rozbudowuje swoją firmę, na 4 akrach buduje nowe szklarnie i dom.(St Albans). Pomiędzy 1880 a 1890 rokiem w szklarniach Sandera znajdowało się około 2 miliony roślin, a firma staje się centrum ogrodnictwa w Europie, do której przybywają tacy goście jak głowy koronowane i arystokracja.

W tym samym czasie dla Frederica Conrada Sandera pracowało 23 kolekcjonerów (zbieraczy), którzy przeszukiwali dżunglę i góry w poszukiwaniu egzotycznych i dziko żyjących roślin. Poszukiwania były prowadzone na terenie Azji oraz Ameryki Południowej. W ten sposób pozyskuje on ogromne ilości orchidei. 60 szklarni przystosowano na olbrzymi skład najcenniejszych gatunków tych roślin. Olbrzymie szklarnie dostarczały produkt – klony a także nowe wyhodowane hybrydy (krzyżówki).

Gdy Henry Frederick Conrad Sander zorientował się, że hodowla storczyków to wysoce opłacalny interes, otworzył pododdział swojej firmy- szkółkę orchidei w USA w 1880 roku w Summit, New Jersey. Jednakże w 1896 sprzedaje ją na rzecz  Johna Lagera i Henryego Hurella. Ci zapoczątkowali najstarszą hodowlę orchidei w USA. Firma w latach 70. przeniosła się z Summit do Liburn, Georgia. Ostatecznie firma została zamknięta przez trzecie pokolenie Johna Lagera w 1980 roku. Sander rozpoczął także działalność szkółkarską w St. Andre w Bruges w 1894 roku.  W 1913 roku został nagrodzony Belgijskim Odznaczeniem – Insygnia of Chevalier of the Order of the Crown[1][3].

W 1884 roku Frederick Conrad Sander poznaje Henryego Moona, znanego rysownika, który przybywa do jego szkółki, aby wykonać ilustracje roślin dla The English Flower Garden. [1][4]W 1885 roku spotykają się ponownie. Tym razem to Sander przedstawia propozycję dla Moona, aby ten był autorem ilustracji storczyków do mającej powstać publikacji na temat orchidei – „Reichenbachia”. Praca miałaby zawierać rysunki, opatrzone opisami i artykułami wstępnymi (w j. łacińskim) których autorem miał być Profesor Reichenbach, oraz tekstem w języku angielskim, niemieckim, francuskim dotyczącym warunków hodowli i uprawy własnego autorstwa.

Pomysł zostaje zrealizowany. Prace nad „Reichenbachią” rozpoczynają w 1886 roku. Ukończono je ostatecznie w 1894 r. Moon tworzy ryciny, na których orchidee są naturalnej wielkości, wykonane w technice akwaforty, niektóre były barwione przez litografa, a inne ręcznie malowane. Pomimo że Moon był członkiem rodziny, nieustannie toczy spory z Sanderem na temat wyglądu orchidei na rycinach. Sander – jako iż był biznesmenem – chciał aby rośliny i kwiaty były namalowane perfekcyjnie, a Henry Moon chciał je pokazać z ich botanicznymi niedoskonałościami. Z pojedynku wyszedł zwycięsko Moon , który powiedział „że będzie malował rośliny tak jak je widzi w rzeczywistości, albo wcale”[1][5].

Według badaczy najcenniejsza jest rycina przedstawiająca orchideę namalowaną przez Moona, która umieszczona jest w I tomie „Reichenbachii” i przedstawia Cattleya Labiata Mendelli Duke of Marlbrough. Jest to jeden z najpiękniejszych i najsłynniejszych wizerunków Cattley jaki kiedykolwiek powstał.

Ale „Reichenbachia” to nie tylko ryciny przedstawiające orchidee, to także szereg tablic i opisów dotyczących tych roślin prezentowanych w trzech językach: angielskim, niemieckim, francuskim. Opisy i artykuły wstępne profesora Reichenbacha w języku łacińskim zawierają informacje takie jak: nazwa gatunku, systematyka, analiza strukturalna części kwiatu.

Warte zastanowienia jest, dlaczego Sander wybrał dla swojej publikacji taką nazwę. Tytuł został tak wybrany, aby uhonorować profesora, doktora Reinchenbacha z Hamburga, „wielkiego miłośnika orchidei, który poświęca swoje życie  na studium nad rodzinami orchidei” i zarazem jego przyjaciela[1][6].

„Reichenbachia” stała się pierwszą naukową publikacją o orchideach, uważaną za rzadką. Prawydanie było rozmiarów gigantycznych tj. 678mm x 510mm ( 21.5 cala na 16 cali) oprawione w skórę. Praca została wydana w dwóch seriach, każda po dwa tomy. I tom pierwszej serii był opublikowany w 1888 roku. Został dedykowany Królowej Wiktorii, miał 108 stron i 48 rycin, z tym że na niektórych rycinach są po dwie orchidee, co dało 52 wizerunki orchidei. II tom pierwszej serii był opublikowany w 1890 roku. Został dedykowany cesarzowej Niemiec i Królowej Prus jej Wysokości Auguście Wiktorii, miał 106 stron i 48 rycin tj. 48 wizerunków orchidei. I tom drugiej edycji datowany jest na 1892 rok, dedykowany był Cesarzowej Rosji Marii Fiedorownie, liczył 104 strony i 50 ryciny, niektóre z rycin prezentują po dwie orchidee, co dało 52 wizerunki orchidei. II tom drugiej serii datowany na 1894 rok, dedykowany był Królowej Belgijskiej Marii Henrietcie, liczył 114 stron i 48 kart, niektóre z nich prezentują po 3 orchidee, co w sumie dało 55 wizerunków orchidei. W sumie na rycinach przedstawiono 207 orchidei, z czego większa część została namalowana przez Moona ( jak w II tomie drugiej serii).

Pojawiła się tak zwana ‘Imperial Edition’ ,która różniła się od wydania I. Te różnice dotyczyły rozmiaru stron i jakości papieru. Rozmiar stron w tej edycji wynosił 29 ?   x  23 ? cale. Na edycję imperialną składało się 100 egzemplarzy podpisanych i numerowanych, oprawionych w marokańską skórę.

„Reichenbachię” wydano w Londynie At.Albans ( F.Sander& CO., Orchid growers&importers H.Sotheran&Co) a także w New York ( RobertB.Young&CO). Niewiele osób na świecie dziś wie że St Albans było kiedyś jedynym domem dla pierwszych i jedynych sadzonek orchidei zakupywanych przez rodziny królewskie.

We wstępie I tomu I serii Henry Frederick Sander umieścił informację, w której podaje swoją motywację, którą kierował się wydając to monumentalne dzieło. Przede wszystkim chodziło mu o popularyzację hodowli orchidei oraz zwiększenie szacunku do nich jako do roślin. Sam nadzorował większość prac prowadzonych nad powstaniem poszczególnych tomów, przykładał wielką wagę do poziomu technicznego, aby zapewnić tej pracy wysoką jakość. Podczas druku użyto więcej niż 20 rodzajów atramentów w celu powstania ilustracji orchidei – chromolitografii.

Nie bez powodu nazywano Frederica Conrada Sandera „królem orchidei”, był nie tylko orchideologiem, ale przede wszystkim wielkim pasjonatem i pionierem świata orchidei w Europie. Jego klienci to przecież Książę Devonshire, który stworzył swój własny pociąg, konserwatywny premier Lord Salisbury, który mieszkał w pobliżu w Hatfild House i oczywiście Królowa Wiktoria, którą radowały spektakle operowe oglądane z loży dekorowanej złotymi orchideami Sandera.

Jak bardzo Henry Frederick Conrad Sander był zaangażowany w dokumentowanie swoich ulubionych odmian świadczy fakt, że wydał fortunę na monumentalną publikację o nich, którą natychmiast rozchwycili kolekcjonerzy.

Bożena Lauzer

---

[1][1] Henry Frederick Conrad Sander (1847-1920) kolekcjoner, hodowca orchidei, twórca największych europejskich szklarni zaopatrujących rody królewskie w storczyki.

Heinrich Gustav Reichenbach (1823-1889) ornitolog, botanista, najwybitniejszy niemiecki badacz orchidei, dyrektor Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu w Hamburgu w latach 1863-1889.

Henry Moon (1857-1905) ilustrator brytyskich czasopism ogrodniczych The Garden, English Flower Garden, Flora and Silva.

[1][2] Benedict Roezl (1823-1885) czeski podróżnik, botanik, jeden z najsłynniejszych kolekcjonerów storczyków.

[1][3] Insygnia of Chevalier of the Order of the Crown- tkz. Order Korony – belgijskie odznaczenie nadawane osobom zasłużonym dla Królestwa Belgii.

[1][4] “The English Flower Garden” angielski magazyn ogrodniczy.

[1][5] Fragment z artykułu R.J.Ferry – Reichenbachia

[1][6] Fragment noty wstępnej umieszczonej w I tomie Reichenbachii I serii z 1888 roku